Chlorantraniliprole là hoạt chất trừ sâu thuộc nhóm Diamide (nhóm 28 theo phân loại của IRAC), chuyên đặc trị các loài sâu miệng nhai (sâu đục thân, sâu cuốn lá, sâu đục trái, sâu khoang, sâu xanh) trên nhiều loại cây trồng. Hoạt chất này được yêu chuộng nhờ hiệu lực kéo dài, tính thấm sâu và cơ chế tác động độc đáo.
Cơ chế tác động
- Tác động trực tiếp vào hệ cơ của côn trùng bằng cách liên kết và kích hoạt thụ thể Ryanodine.
- Giải phóng canxi dự trữ trong tế bào, làm yếu cơ, khiến sâu ngừng ăn ngay lập tức, bị tê liệt và chết.
- Có khả năng thấm sâu mạnh, lưu dẫn nhanh và bảo vệ tốt cả mặt trên và mặt dưới của lá.
Ưu điểm nổi bật
- Phổ tác động rộng: Diệt trừ hiệu quả nhiều loại sâu thuộc bộ Bướm (Lepidoptera), bọ cánh cứng, dòi đục lá và bọ nhảy.
- Hiệu lực kéo dài: Giúp tiết kiệm chi phí và hạn chế số lần phun thuốc trong mỗi vụ mùa.
- An toàn: Ít gây ảnh hưởng đến thiên địch tự nhiên, ong và các sinh vật có ích.
Khuyến cáo sử dụng
- Thường được ứng dụng trong các giai đoạn cây ra hoa, đậu trái để bảo vệ năng suất, hoặc các thời điểm sâu bệnh bùng phát.
- Là giải pháp hiệu quả đối với các loại sâu đã kháng thuốc trừ sâu thế hệ cũ.
Để hiểu chuyên sâu về hoạt chất Chlorantraniliprole (tên viết tắt: CTPR, tên thương mại đầu tiên là Rynaxypyr do DuPont phát triển), dưới đây là các thông tin kỹ thuật cao cấp về hóa học, cơ chế sinh học, độc học và quản lý kháng thuốc.
1. Bản chất hóa học và Đặc tính lý hóa
- Nhóm hóa học: Thuộc lớp anthranilic diamide (Nhóm 28 theo IRAC).
- Công thức phân tử: C₁₈H₁₄BrCl₂N₅O₂
- Cấu trúc phân tử: Chứa một vòng pyrazole gắn với gốc pyridine, liên kết với một vòng anthranilic thông qua cầu nối amide. Sự hiện diện của nguyên tử Brom (Br) và Clo (Cl) làm tăng độ bền liên kết và tính vị độc của hoạt chất.
- Độ hòa tan: Độ tan trong nước rất thấp (1.023 mg/L ở 20°C). Hoạt chất bám dính rất chặt vào lớp sáp (cutin) của bề mặt lá, chống rửa trôi cực tốt do mưa.
- Tính lưu dẫn: Hấp thu qua rễ và lá. Sau khi ngấm vào mô lá, thuốc dịch chuyển hướng ngọn (acropetal) qua mạch gỗ để bảo vệ các chồi non mới mẻ sinh ra sau khi phun.
2. Cơ chế tác động cấp độ tế bào (Mode of Action)
Chlorantraniliprole là chất điều hòa thụ thể ryanodine (Ryanodine Receptor Modulators - RyR):
- Vị trí tác động: Thụ thể RyR là các kênh giải phóng canxi (Ca²⁺) nằm trên màng lưới nội chất (sarcoplasmic reticulum) của tế bào cơ sợi cơ trùng.
- Quá trình kích hoạt: CTPR liên kết có chọn lọc và giữ cho các kênh RyR này luôn ở trạng thái mở hoàn toàn.
- Hệ quả sinh học:
- Toàn bộ ion Ca²⁺ dự trữ bị xả ồ ạt ra ngoài tế bào chất.
- Sự mất kiểm soát ion Ca²⁺ làm suy kiệt năng lượng tế bào cơ trùng, gây co cơ liên tục không thể phục hồi.
- Côn trùng bị hội chứng "ngừng ăn lập tức" (chỉ sau vài phút tiếp xúc), mất trương lực cơ, liệt cơ hoàn toàn và chết sau 24-72 giờ.
3. Độc học chọn lọc (Selectivity)
Lý do Chlorantraniliprole cực kỳ an toàn cho động vật có vú, con người và cá nằm ở tính chọn lọc thụ thể:
- Khả năng liên kết của CTPR với thụ thể RyR của côn trùng cao hơn từ 350 đến hơn 3.000 lần so với thụ thể RyR của động vật có vú.
- Do đó, thuốc có độc tính cấp tính qua đường miệng và da rất thấp (LD50 > 5000 mg/kg ở chuột), được phân loại vào nhóm độc thấp (Vạch màu xanh lá cây trên nhãn thuốc BVTV).
4. Phổ tác động chuyên sâu và Đối tượng đích
CTPR có tác động thông qua cả hai con đường: Vị độc (chính, qua đường tiêu hóa khi ăn lá) và Tiếp xúc (qua da), diệt được cả Trứng (đang nở), Ấu trùng (mọi tuổi sâu) và Thành trùng (bướm).
- Bộ cánh vảy (Lepidoptera): Sâu cuốn lá nhỏ, sâu đục thân (lúa); sâu khoang, sâu xanh dạ vĩ, sâu tơ (rau màu); sâu đục quả (cây ăn trái).
- Bộ cánh cứng (Coleoptera): Bọ nhảy (Phyllotreta striolata), mọt đục cành.
- Bộ hai cánh (Diptera): Dòi đục lá (Liriomyza spp.).
5. Chiến lược quản lý tính kháng (IRM - Insecticide Resistance Management)
Do hiệu lực kéo dài và được sử dụng với tần suất cao trên toàn cầu, nhiều đối tượng dịch hại (đặc biệt là sâu tơ hại thập tự hoa và sâu cuốn lá lúa) đã bắt đầu xuất hiện các quần thể kháng thuốc.
- Cơ chế kháng: Sâu hại biến đổi cấu trúc gen mã hóa thụ thể RyR (đột biến điểm), khiến CTPR không thể liên kết vào kênh Canxi được nữa.
- Nguyên tắc luân phiên: Tuyệt đối không phun Chlorantraniliprole liên tục quá 2 lần trong một vụ trồng.
- Hoạt chất luân phiên (Khác nhóm 28):
- Nhóm Spinosyn (Nhóm 5): Spinetoram (Radiant).
- Nhóm Abamectin/Emamectin (Nhóm 6): Emamectin benzoate.
- Nhóm Ức chế tổng hợp Chitin (Nhóm 15): Lufenuron.
Liều lượng sử dụng hoạt chất Chlorantraniliprole phụ thuộc hoàn toàn vào dạng hàm lượng thương mại có trong chai/gói thuốc (thường gặp nhất tại Việt Nam là hàm lượng 5SC, 20SC hoặc 35WG) và loại cây trồng.
Dưới đây là hướng dẫn liều lượng pha cụ thể theo từng loại sản phẩm thương mại phổ biến nhất:
1. Dạng hàm lượng thấp (Ví dụ: 5SC - Chứa 5% hoạt chất)
Dạng này thường dùng cho lúa, rau màu và cây ăn trái nhỏ.
- Liều lượng pha: Tuân thủ tỷ lệ pha khuyến cáo trên nhãn chai cho bình máy hoặc bình tay, thường pha loãng với nước theo tỷ lệ nhất định.
- Mật độ phun diện tích: Sử dụng liều lượng trên héc-ta theo hướng dẫn của nhà sản xuất, thường đảm bảo phun đủ lượng nước trên diện tích cần xử lý.
2. Dạng hàm lượng trung bình (Ví dụ: 20SC - Chứa 20% hoạt chất)
Dạng đậm đặc này chuyên trị sâu đục trái, sâu đục thân trên cây ăn trái lớn (sầu riêng, xoài, cam quýt) và các loại hoa màu chịu áp lực sâu bệnh nặng.
- Liều lượng pha: Pha loãng thuốc với nước theo tỷ lệ được nhà sản xuất hướng dẫn cho từng loại cây trồng cụ thể.
- Mật độ phun diện tích: Áp dụng liều lượng thuốc trên héc-ta tuân theo nhãn sản phẩm để đạt hiệu quả cao nhất.
3. Dạng cốm hòa tan cao cấp (Ví dụ: 35WG - Chứa 35% hoạt chất)
Dạng hạt cốm siêu đậm đặc, tan nhanh trong nước, thường đóng gói nhỏ.
- Liều lượng: Sử dụng liều lượng g/ha hoặc g/bình theo hướng dẫn chuyên biệt cho từng loại cây trồng và loại sâu hại như sâu cuốn lá, sâu đục thân, sâu tơ.
4. Dạng hạt rải (Ví dụ: 0.4GR - Chứa 0.4% hoạt chất)
Dạng hạt chuyên dùng để trộn với phân bón hoặc rải trực tiếp vào gốc/gốc rãnh để trị sâu đục thân lúa và gốc mía.
- Liều lượng: Rải theo liều lượng kg/ha hướng dẫn cho cây lúa hoặc cây mía.
⚠️ Lưu ý kỹ thuật sống còn khi phun
- Thời điểm vàng: Phun khi sâu ở tuổi 1 - tuổi 2 (sâu non mới nở) hoặc ngay sau khi thấy bướm rộ 3 - 5 ngày trên ruộng lúa. Đối với sâu đục thân, cần phun trước khi sâu đục vào bên trong thân cây.
- Phun ướt đều: Phun đẫm và đều hai mặt lá và thân cây. Khi thuốc khô (khoảng 2 tiếng sau phun), thuốc dính chặt vào lớp sáp lá nên nếu có mưa dông sau đó cũng không sợ bị rửa trôi.
- Thời gian cách ly (PHI): Hoạt chất này phân hủy khá nhanh và an toàn. Thời gian cách ly trước khi thu hoạch đối với dưa hấu, cà chua là 1 ngày; đối với lúa, bắp cải, đậu nành là 3 ngày.
Việc tuân thủ đúng liều lượng và thời điểm phun theo hướng dẫn trên nhãn thuốc là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả và an toàn.
Tổng hợp kiến thức: Kỹ sư Nguyễn Thành Nghĩa.
